খাঁচার পাখি ছিল সোনার খাঁচাটিতে
খাঁচার পাখি ছিল সোনার খাঁচাটিতে, বনের পাখি ছিল বনে।
একদা কী করিয়া মিলন হল দোঁহে, কী ছিল বিধাতার মনে।
বনের পাখি বলে, ‘খাঁচার পাখি ভাই, বনেতে যাই দোঁহে মিলে।’
খাঁচার পাখি বলে, ‘বনের পাখি আয়, খাঁচায় থাকি নিরিবিলে।’
বনের পাখি বলে, ‘না, আমি শিকলে ধরা নাহি দিব।’
খাঁচার পাখি বলে, ‘হায়, আমি কেমনে বনে বাহিরিব।’
বনের পাখি গাহে বাহিরে বসি বসি বনের গান ছিল যত,
খাঁচার পাখি গাহে শিখানো বুলি তার— দোঁহার ভাষা দুইমত।
বনের পাখি বলে ‘খাঁচার পাখি ভাই, বনের গান গাও দেখি।’
খাঁচার পাখি বলে, ‘বনের পাখি ভাই, খাঁচার গান লহো শিখি।’
বনের পাখি বলে, ‘না, আমি শিখানো গান নাহি চাই।’
খাঁচার পাখি বলে, ‘হায় আমি কেমনে বনগান গাই।’
বনের পাখি বলে, ‘আকাশ ঘন নীল কোথাও বাধা নাহি তার।’
খাঁচার পাখি বলে, ‘খাঁচাটি পরিপাটি কেমন ঢাকা চারিধার।’
বনের পাখি বলে, ‘আপনা ছাড়ি দাও মেঘের মাঝে একেবারে।’
খাঁচার পাখি বলে, ‘নিরালা কোণে বসে বাঁধিয়া রাখো আপনারে।’
বনের পাখি বলে, ‘না, সেথা কোথায় উড়িবারে পাই !’
খাঁচার পাখি বলে, ‘হায়, মেঘে কোথায় বসিবার ঠাঁই।’
এমনি দুই পাখি দোঁহারে ভালোবাসে, তবুও কাছে নাহি পায়।
খাঁচার ফাঁকে ফাঁকে পরশে মুখে মুখে, নীরবে চোখে চোখে চায়।
দুজনে কেহ কারে বুঝিতে নাহি পারে, বুঝাতে নারে আপনায়।
দুজনে একা একা ঝাপটি মরে পাখা—কাতরে কহে, ‘কাছে আয় !’
বনের পাখি বলে, ‘না, কবে খাঁচায় রুধি দিবে দ্বার !’
খাঁচার পাখি বলে, ‘হায়, মোর শকতি নাহি উড়িবার।’
khām̐chār pākhi chhil sonār khām̐chāṭite, baner pākhi chhil bane|
ekdā kī kariẏā milan hal dom̐he, kī chhil bidhātār mane|
baner pākhi bale, ‘khām̐chār pākhi bhāi, banete yāi dom̐he mile|’
khām̐chār pākhi bale, ‘baner pākhi āẏ, khām̐chāẏ thāki niribile|’
baner pākhi bale, ‘nā, āmi śhikle dharā nāhi dib|’
khām̐chār pākhi bale, ‘hāẏ, āmi kemne bane bāhirib|’
baner pākhi gāhe bāhire basi basi baner gān chhil yat,
khām̐chār pākhi gāhe śhikhāno buli tār— dom̐hār bhāṣhā duimat|
baner pākhi bale ‘khām̐chār pākhi bhāi, baner gān gāo dekhi|’
khām̐chār pākhi bale, ‘baner pākhi bhāi, khām̐chār gān laho śhikhi|’
baner pākhi bale, ‘nā, āmi śhikhāno gān nāhi chāi|’
khām̐chār pākhi bale, ‘hāẏ āmi kemne bangān gāi|’
baner pākhi bale, ‘ākāśh ghan nīl kothāo bādhā nāhi tār|’
khām̐chār pākhi bale, ‘khām̐chāṭi paripāṭi keman ḍhākā chāridhār|’
baner pākhi bale, ‘āpnā chhār̤i dāo megher mājhe ekebāre|’
khām̐chār pākhi bale, ‘nirālā koṇe base bām̐dhiẏā rākho āpnāre|’
baner pākhi bale, ‘nā, sethā kothāẏ ur̤ibāre pāi !’
khām̐chār pākhi bale, ‘hāẏ, meghe kothāẏ basibār ṭhām̐i|’
emni dui pākhi dom̐hāre bhālobāse, tabuo kāchhe nāhi pāẏ|
khām̐chār phām̐ke phām̐ke parśhe mukhe mukhe, nīrbe chokhe chokhe chāẏ|
dujne keh kāre bujhite nāhi pāre, bujhāte nāre āpanāẏ|
dujne ekā ekā jhāpṭi mare pākhā—kātre kahe, ‘kāchhe āẏ !’
baner pākhi bale, ‘nā, kabe khām̐chāẏ rudhi dibe dbār !’
khām̐chār pākhi bale, ‘hāẏ, mor śhakti nāhi ur̤ibār|’